Bu gün, oktyabrın 29-da Türkiyədə Respublikanın yaranmasının 103-cü ildönümünü qeyd edilir. Prezident İlham Əliyev türkiyəli həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanı səmimi təbrik edərək qardaş Türkiyəyə və onun xalqına sülh, rifah və firavanlıq arzulayıb. Elə bu gün Ankarada Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclası keçirilir. Sabah isə TDT ölkələrinin liderləri bir masa arxasına toplaşacaqlar. XIII sammitin mövzusu “Türk əsri: dildə, fikirdə və əməldə birlik”dir.
Xüsusi.tv r haqqın.az-ın hazırladığı məqali təqdim edir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Ankaraya getməyəcək. Bu barədə bu gün məlum olub. “Report” informasiya agentliyinin xəbər verdiyi kimi, dövlət başçısı əvvəlcədən planlaşdırılmış tədbirlər və sıx iş qrafiki səbəbindən sammitdə iştirak edə bilməyəcək. Oktyabrın 30-da, məhz liderlərin Ankarada toplaşacağı gün Prezident Bakıda keçirilən tarixdə ilk FIFA U-15 Dünya Çempionatı və Festivalının finalçılarını mükafatlandıracaq. Mərasimdə iştirak əvvəlcədən planlaşdırılıb. Prezidentin tapşırığı ilə Azərbaycanı sammitdə xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edəcək, Azərbaycan nümayəndə heyəti isə Ankarada TDT-nin digər tədbirlərində də fəal iştirak edəcək.
İlk baxışdan qərar protokol xarakteri daşıyır. Hər sammitin öz siyasi fonu var və bu dəfə həmin fon heç də problemsiz formalaşmayıb. Son dörd həftənin hadisələrini Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının nümunəsi adlandırmaq çətindir. Elə buna görə də onların üzərində daha ətraflı dayanmağa dəyər.
Artıq bir aydır Türkiyədə Azərbaycana, onun rəhbərliyinə, xalqına və dövlətçiliyinə qarşı əsassız ittihamlarla müşayiət olunan kampaniya səngimir. Bir ay onun kəskin mərhələsidir. Xroniki mərhələ isə daha uzun çəkir: hücumlar müxtəlif intensivliklə üç ildir, 2023-cü ilin payızından davam edir. Bu müddətdə bəhanələr dəyişib, hədəf isə eyni qalıb.
Vurğu “iki” sözünün üzərinə düşür
Həmin hədəf Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığıdır. Onun ətrafında bütöv bir qınaq sənayesi formalaşıb. Türkiyəli tənqidçilərə inansaq, Bakı nefti yanlış tərəfə satır, silahı yanlış tərəfdən alır və ümumiyyətlə, düzgün dostluq etmir. Media hücumunun təşəbbüskarları suveren dövlətə xarici siyasətini və iqtisadiyyatını necə qurmalı olduğunu, kiminlə ticarət etməli və kiminlə bir masa arxasına oturmalı olduğunu diktə etməyə girişiblər.
Bu, respublikanın suverenliyinin birbaşa inkarıdır. Eyni zamanda, Heydər Əliyevin söylədiyi və Türkiyədə təntənəli günlərdə sitat gətirməyi çox sevdikləri “bir millət, iki dövlət” formulunun kobud şəkildə təhrifidir. Bu formulda say var və bu say orada təsadüfən işlədilməyib. İki dövlət – iki paytaxt, iki parlament, iki hökumət və hər biri öz vətəndaşları qarşısında məsuliyyət daşıyan iki xarici siyasət deməkdir. Bu münasibətlərdə qardaşlıq dayaq olmağı və qarşılıqlı köməyi nəzərdə tutur. Himayədarlığı nəzərdə tutmur. Formulda böyük və kiçik qardaş bölgüsü yoxdur.
Bakının İsraillə bağlı mövqeyi dəfələrlə səsləndirilib və dəyişməyib: münasibətlər beynəlxalq hüquq normaları və qarşılıqlı maraqlar əsasında qurulur. Oktyabrın 13-də Yeni Azərbaycan Partiyası türkiyəli tənqidçilərə cavab verərkən bunu bir daha təkrarlayıb. Bu münasibətlərdə sirr yoxdur. Ancaq məlum olur ki, tənqidçilərin özlərinin gizlətdikləri bəzi məqamlar var.
Statistika qıfıl altında
Ankara İsrail barədə yüksək səslə və sərt danışır. Bu mövqe yaxşı məlumdur, onu təkrarlamağa ehtiyac yoxdur. Rəqəmlər isə daha alçaq səslə danışır, əvəzində daha inadkardır.
2019-2023-cü illərdə Türkiyə ABŞ, Çin və Almaniya ilə birlikdə İsrailin dörd ən böyük ticarət tərəfdaşından biri olub. “Al Jazeera”nın hesablamalarına görə, beş il ərzində ticarət dövriyyəsi 35,7 milyard dollar təşkil edib. 2024-cü il mayın 2-də Türkiyənin Ticarət Nazirliyi İsraillə ixrac və idxalın dayandırıldığını açıqlayıb. Bununla belə, BMT-nin “Comtrade” məlumat bazasına əsasən, həmin 2024-cü ilin yekunlarında Türkiyə 2,86 milyard dollarlıq göstərici ilə İsrail bazarının beşinci ən böyük təchizatçısı olaraq qalıb. Ədalət naminə qeyd edək ki, bu məbləğə embarqodan əvvəlki dörd ay da daxildir. Ancaq bütövlükdə qadağa şəraitində keçən 2025-ci ildə İsrailin Mərkəzi Statistika Bürosu Türkiyədən idxalın həcmini 924,1 milyon dollar hesablayıb. Eyni məlumatlara görə, 2026-cı ildə tədarüklər əvvəlki səviyyəyə çatmasa da, yenidən artmağa başlayıb.
Paralel olaraq Türkiyə statistikasında Fələstinə ixrac kəskin yüksəlib. Bu aylar ərzində Fələstin iqtisadiyyatı zənginləşməyib. Əvəzində ticarət analitikləri və jurnalistlər yüklərin vasitəçilər və üçüncü ölkələr üzərindən dolayı yollarla İsrailə necə çatdırıldığını dəfələrlə təsvir ediblər.
Müxalif Cümhuriyyət Xalq Partiyasının deputatı Murat Emir İsrail statistikasının ekran görüntülərini sosial şəbəkədə paylaşanda Türkiyədə İsrailin statistika bürosunun saytına giriş bloklanıb. Termometri sındırıblar. Hərarət isə olduğu kimi qalıb.
Biz bunu Ankaraya irad tutmuruq. Türkiyə suveren dövlətdir və tribunadan səslənən gur bəyanatlarla səssiz konteyner daşımalarını uzlaşdıraraq iqtisadiyyatını məqsədəuyğun hesab etdiyi şəkildə qurmaq hüququna malikdir. Azərbaycan qardaş ölkədən onun ticarəti barədə bir dəfə də olsun hesabat tələb etməyib. Bakıda bu səbəbdən Türkiyə səfirliyinin qarşısında piketlər də təşkil olunmayıb. Bununla belə, qarşılıqlılıq görmək istərdik. Xüsusilə özünün bu ölkəyə ixracını ictimaiyyətdən gizlətmək üçün arzuolunmaz xarici dövlət saytını bloklamaq lazım gəldiyi halda, Ankaradan Bakıya İsraillə bağlı əxlaq dərsi verilməsini dinləmək qəribə görünür.
Heç vaxt mövcud olmayan ənənə
Sentyabrın 24-də BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında Benyamin Netanyahu çıxış edirdi. Nümayəndə heyətlərinin bir qismi etiraz əlaməti olaraq zalı tərk etdi. İsraillilər sonradan boş qalan yerləri saydılar: onların hesablamasına görə, çıxış zamanı zalda 77 ölkənin nümayəndəsi yox idi. BMT-yə üzv dövlətlərin sayı isə 193-dür. Burada hesab sadədir. Yüzdən çox nümayəndə heyəti öz yerində qalmışdı. Lakin Türkiyə mediasının başlıqlarında onların arasından məhz Azərbaycan ön plana çıxarıldı.
Müəlliflər sadə bir faktın üzərindən səylə keçirdilər: Azərbaycan diplomatiyasının zalı tərk etmək ənənəsi yoxdur. Ermənistan torpaqlarımızın 20 faizini işğal altında saxladığı illərdə də belə bir ənənə olmayıb. Ermənistan nümayəndə heyətləri beynəlxalq platformalarda dəfələrlə çıxış edib, Azərbaycan nümayəndə heyəti isə zalda qalıb. Dinləyib, qeydlər aparıb, sonra da məsələnin mahiyyəti üzrə cavab verib.
Kamera qarşısında qapını çırpıb çıxmaq, bəlkə də, təsirli jestdir, ancaq problemləri həll etmir. Azərbaycan diplomatiyasının başqa meyarı var – nəticə. Yaxın tarixdən bir nümunə: bu il iyunun 28-də İsrail hökuməti xarici işlər naziri Gideon Saarın 1915-ci il hadisələrinin “erməni soyqırımı” kimi tanınması təşəbbüsünü yekdilliklə təsdiqlədi. Qalırdı Knessetdə səsvermə. Elə ertəsi gün Azərbaycan XİN İsrail tərəfini qərara yenidən baxmağa çağırdı, Bakı digər kanalları da işə saldı. Məsələ səsverməyə qədər gedib çıxmadı. “Haaretz”in məlumatına görə, Bakıdan edilən müraciətdən sonra məsələ gündəlikdən çıxarıldı. Düşünürük ki, bu məsələnin ilk növbədə kimin maraqlarına aid olduğunu xatırlatmağa ehtiyac yoxdur. Təsirli jestlə səmərəli diplomatiya fərqli şeylərdir. Bakı otuz il ərzində bu sadə həqiqəti yaxşı mənimsəyib.
Zərbə gözlənilən tərəfdən gəlmədi
Çox keçmədən vəziyyət daha da gərginləşdi. Sentyabrın 21-də Azərbaycanın Nazirlər Kabineti vahid məktəbli forması haqqında qərar qəbul etdi. Sənəd məktəbli geyiminin vahidliyindən və ümumi təhsilin dünyəvi xarakterindən bəhs edir.
Türkiyənin media məkanı və sosial şəbəkələri bu qərarı öz bildikləri kimi yozdular. Onların təqdimatında vahid məktəbli forması “inanca qarşı təqib”ə çevrildi və bu versiya bir neçə gün ərzində Türkiyədə ümummilli trend oldu. Görünməmiş isteriya həftələrlə sosial şəbəkələrin gündəmində qaldı, Bakıya qarşı təhqirlərin dərəcəsi isə hər təkrar paylaşımla yüksəldi.
Açıq danışaq: bu gücdə zərbəni Tehrandan gözləmək daha məntiqli olardı. İran təbliğatı Azərbaycanın dünyəviliyi mövzusundan onilliklərdir istifadə edir və onun repertuarı çoxdan heç kimi təəccübləndirmir. Zərbə isə qardaş ölkədən gəldi. Onun mənbələri yaxşı məlumdur: hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının deputatları, həmin vaxt Ərdoğanın baş müşaviri olan şəxs, həmçinin dini radikallar və nurçu dairələr.
Küçə sanki komanda almış kimi siqnalı tutdu. Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyi və İstanbuldakı baş konsulluğu qarşısında ölkəmizə qarşı təhqir və ittihamlarla müşayiət olunan altı aksiya keçirildi. Sonra məsələ daha da böyüdü. Türkiyə mediasının və sosial şəbəkə fenomenlərinin təhrif etdiyi “hicab qadağası” mövzusu internetin ərəb seqmentinə yayıldı. Mənfi münasibət dalğası eyni videoların üzərindəki eyni yazılarla artıq ərəbdilli sosial şəbəkələrdə yayılmağa başladı.
Yanğını telefonla söndürürdülər
Rəsmi Ankara müdaxilə etdi. Ancaq sual yalnız bunun nə vaxt baş verməsindədir. Oktyabrın 7-də AKP-nin rəsmi nümayəndəsi Ömer Çelik Türkiyə və Azərbaycanın “iki dövlət, bir millət” olduğunu bildirdi və Azərbaycanı hədəfə alan qrupların nə partiya, nə də hökumətlə əlaqəsi olduğunu söylədi. Oktyabrın ortalarında Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının lideri Dövlət Baxçalı qardaşlar arasında nifaq toxumu səpilməsinə imkan verməyəcəyini bəyan etdi. Baxçalı Azərbaycana münasibətində ardıcıldır və Bakı da bunu xatırlayırlar. Oktyabrın 18-də Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycanı müstəqilliyinin bərpasının 35-ci ildönümü münasibətilə təbrik etdi, oktyabrın 21-də isə İlham Əliyevə zəng vurdu.
O vaxta qədər diplomatik nümayəndəliklərimizin qarşısındakı altı aksiya artıq keçirilmiş, həştəqlər isə öz yayılma dövrünü başa vurmuşdu. Halbuki Bakıdan siqnal vaxtında verilmişdi. Hələ oktyabrın 2-də Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında çıxış edən İlham Əliyev ünvan göstərmədən bildirmişdi ki, Azərbaycan xarici siyasətini elə qurur ki, heç kim onun işlərinə qarışmasın, hər kəs öz yerini bilməli və dövlət başçısının ifadəsi ilə desək, “bizim həyat tərzimizə burnunu soxmamalıdır”. Qarşısını alan tədbirlər elə o vaxt görülsəydi, Türkiyə hakimiyyəti passiv müşahidəçi mövqeyindən imtina etsəydi, heç bir şübhə yoxdur ki, Bakıda bu addım layiqincə qiymətləndirilər və gərginliyin artmasının qarşısı alınardı. Ankarada telefon dəstəyinə və alovun üzərinə yağ tökənlərə qarşı konkret tədbirlərə yalnız alov qonşu damları da bürüyəndə əl atdılar.
Nəticə qanunauyğundur. Ardıcıl və məqsədyönlü qaralama Türkiyə cəmiyyətində Azərbaycan ətrafında qeyri-sağlam mühit formalaşdırdı. Onu bir təbrik mesajı ilə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Damğanı bir həftəyə vururlar, silmək isə illər çəkir.
Hər şey diqqətdən qaçmayıb…
Baxçalı ümid edirdi ki, Əliyevlə Ərdoğanın TDT sammitində görüşü Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının sarsılmaz iradəsini bir daha nümayiş etdirəcək. Hakimiyyətyönlü mətbuatın bir qismi isə başqa mənzərə yaradırdı. Mühafizəkar köşə yazarları bütün oktyabr boyu Bakıya qarşı çıxışlarda yarışırdılar. İş o yerə çatdı ki, vahid məktəbli formasına məcburi riayət olunması haqqında qərarı şəxsən Əliyevin adına yazdılar və onun guya bu qərarı “sionizmin təhriki ilə” qəbul etdiyini iddia etdilər. Sənədi Nazirlər Kabinetinin qəbul etməsi müəllifləri narahat etmədi. Oxucuları həm də inandırırdılar ki, TDT sammitinin pərdəarxası görüşlərində Türkiyə Prezidenti azərbaycanlı həmkarına Türkiyənin “28 fevral” dövründə yaşadıqlarını danışacaq – Türkiyədə 1997-ci il hərbi memorandumundan sonra başörtüyünün universitetlərdən sıxışdırıldığı illəri belə adlandırırlar – və qonağın bu söhbətdən dərs çıxaracağına ümid bəsləyirdilər. Ton olduqca səciyyəvi idi: suveren ölkənin prezidentini Ankarada ev tapşırığının yoxlanılmasına gələn şagird kimi gözləyirdilər. İlham Əliyev həmin yoxlamada olmayacaq.
Sabah Ankarada haqqında danışılacaq türk əsri dildə, fikirdə və əməldə birlik vəd edir. Dillə bağlı problem yoxdur: bir-birimizi tərcüməçisiz başa düşürük. Fikirlə bağlı məsələ isə daha mürəkkəbdir. Qardaşın öz qərarlarını vermək hüququ olan suveren dövlət olduğu düşüncəsini hələ hamı mənimsəməyib.
