Son dövrlər cəmiyyətdə, xüsusilə yeniyetmə və gənclər arasında kriminal aləmlə əlaqələndirilən şəxslərə, “vorzakon” həyat tərzinə və sərt davranış nümayiş etdirən insanlara marağın artması müzakirə mövzusuna çevrilib. Sosial şəbəkələrdə bu şəxslərin həyat tərzinin nümayiş etdirilməsi, bahalı avtomobillər, dəbdəbəli məkanlar, aqressiv davranışlar və güc nümayişi bəzən gənclər üçün cəlbedici obraz formalaşdırır.
Bəs gəncləri kriminal aləmin nümayəndələrinə bənzəməyə, onların davranışlarını təqlid etməyə vadar edən nədir? Bu marağın arxasında sadəcə dəb, yoxsa daha dərin sosial və psixoloji səbəblər dayanır?
Məsələ ondadır ki, bəzi gənclər üçün “vorzakon” obrazı yalnız kriminal həyat tərzi deyil, eyni zamanda güc, nüfuz, qorxu yaratmaq və başqaları üzərində üstünlük əldə etmək simvoluna çevrilir. Xüsusilə özünü cəmiyyətdə təsdiq etməkdə çətinlik çəkən, diqqət və qəbul olunma ehtiyacı yüksək olan yeniyetmələr belə obrazları özlərinə nümunə seçə bilirlər.
Sosial şəbəkələr kriminal həyat tərzini necə cazibədar göstərir?
Müasir dövrdə sosial şəbəkələr gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayır. İnternet platformalarında kriminal aləmlə əlaqələndirilən şəxslərin dəbdəbəli həyatının, bahalı avtomobillərinin, pul və güc nümayişlərinin paylaşılması bu həyat tərzinin yanlış şəkildə ideallaşdırılmasına səbəb ola bilər.
Belə paylaşımlarda çox zaman həmin həyatın arxa planında dayanan cinayətlər, zorakılıq, hüquqi məsuliyyət, azadlıqdan məhrumetmə və digər ağır nəticələr göstərilmir. Nəticədə gənclər hadisələrin yalnız parlaq görünən tərəfi ilə tanış olurlar.
Bəzi hallarda kriminal aləmin nümayəndəsi olmaq, sərt danışmaq, insanlarda qorxu yaratmaq və münaqişələrə aqressiv reaksiya vermək güc göstəricisi kimi təqdim edilir. Halbuki bu, sağlam özünütəsdiq və real nüfuz anlayışı ilə uzlaşmır.
Psixoloq: “Güc anlayışı ilə aqressiya bir-birinə qarışdırılmamalıdır”
Psixoloq Vüsalə Hüseynovanın sözlərinə görə, gənclərin kriminal obrazlara marağını yalnız fərdi seçim kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bu məsələyə ailə münasibətləri, sosial mühit, tərbiyə, şəxsiyyətin formalaşması və özünü təsdiq ehtiyacı kontekstində yanaşmaq lazımdır.
Onun yanaşmasına əsasən, bəzi gənclər daxilən yaşadıqları yetərsizlik hissini, özünəinam çatışmazlığını və cəmiyyətdə görünmək ehtiyacını aqressiv obrazlar vasitəsilə kompensasiya etməyə çalışırlar. Onlar üçün sərt görünmək, başqalarına hökm etmək və qorxu yaratmaq güclü olmaqla eyniləşə bilər.
Əslində isə insanın gücü başqalarını qorxutmasında deyil, öz davranışlarına nəzarət edə bilməsində, məsuliyyət daşımasında və münaqişələri zorakılığa əl atmadan həll etməsindədir.
Burada diqqət çəkən digər məqam isə gənclərin sosial təsdiq ehtiyacıdır. Yeniyetməlik və ilkin gənclik dövründə insan özünü müəyyən qrupun üzvü kimi hiss etməyə, qəbul olunmağa və ətrafındakılar tərəfindən tanınmağa daha çox ehtiyac duya bilər. Əgər bu ehtiyac sağlam sosial münasibətlər, təhsil, idman və yaradıcılıq vasitəsilə qarşılanmırsa, bəzi gənclər yanlış nümunələrə yönələ bilərlər.
Ailə tərbiyəsi və kişi obrazının formalaşması
Bu məsələdə ailənin rolunu da xüsusi qeyd etmək lazımdır. Uşaqlıqdan oğlan uşaqlarına aqressiv olmağın, mübahisələrdə güc tətbiq etməyin, başqalarına hökm etməyin kişilik əlaməti olduğu aşılanarsa, bu düşüncə gələcək davranışlara təsir göstərə bilər.
Bəzi ailələrdə “kişi ağlamaz”, “sənə söz deyənə cavabını verməlisən”, “heç kimə özünü əzdirmə” kimi fikirlər uşaqlara emosional tənzimləmə bacarıqları öyrədilmədən təqdim edilir. Nəticədə uşaq qəzəbini ifadə etməyin və problemləri həll etməyin yeganə yolunu aqressiv davranışda görə bilər.
Digər tərəfdən, ailədə daim zorakılığın, təhqirin və təzyiqin müşahidə edilməsi də uşağın münasibətlərə baxışına təsirsiz ötüşmür. O, böyüklərin davranışlarını təqlid edərək güc tətbiq etməyi normal münasibət forması kimi qəbul edə bilər.
Lakin burada mühüm bir məqam var: zorakı mühitdə böyümək gələcəkdə mütləq zorakı insan olmaq demək deyil. Hər bir fərdin öz davranışlarına görə şəxsi məsuliyyəti mövcuddur.
“Qorxulan insan” olmaq nüfuz sahibi olmaq demək deyil
Cəmiyyətdə narahatlıq doğuran məqamlardan biri də kriminal həyat tərzinin bəzən romantikləşdirilməsidir. Bəzi gənclər arasında insanları qorxutmaq, sərt danışmaq, münaqişələrdə üstünlük qazanmaq və qanunlara məhəl qoymamaq yanlış şəkildə nüfuz göstəricisi kimi qəbul edilir.
Halbuki qorxu üzərində qurulan münasibət hörmət deyil. İnsanlar birindən qorxa bilərlər, lakin bu, həmin şəxsin cəmiyyətdə həqiqi hörmət qazandığı anlamına gəlmir.
Həqiqi nüfuz insanın biliyi, bacarığı, dürüstlüyü, məsuliyyəti və başqalarına münasibəti ilə formalaşır. Gənclərə də məhz bu dəyərlərin əhəmiyyəti izah edilməlidir.
Bu maraq gələcəkdə hansı təhlükələrə səbəb ola bilər?
Kriminal həyat tərzinin təqlidi hər zaman cinayətə gətirib çıxarmasa da, bu obrazın normallaşdırılması müəyyən risklər yarada bilər. Xüsusilə zorakılığın adi davranış kimi qəbul edilməsi, qanunlara hörmətsizlik, qadınlara və digər insanlara qarşı hökmranlıq düşüncəsi, münaqişələrin fiziki güclə həllinə meyil cəmiyyət üçün ciddi təhlükədir.
Son dövrlər qadınlara qarşı zorakılıq və ailədaxili münaqişələrlə bağlı müzakirələr də göstərir ki, insanın digərinin həyatına, geyiminə, davranışına və şəxsi seçimlərinə nəzarət etmək hüququna malik olduğu düşüncəsi təhlükəli nəticələrə yol aça bilər.
Bu baxımdan kriminal obrazın təbliği ilə yanaşı, qadın üzərində hökmranlığı, aqressiyanı və güc tətbiqini normallaşdıran düşüncələrlə də mübarizə aparılmalıdır.
Problemin həlli qadağalarda deyil, düzgün maarifləndirmədədir
Mütəxəssislərin diqqətə çatdırdığı əsas məsələlərdən biri gənclərlə erkən yaşlardan düzgün ünsiyyət qurulmasıdır. Onlara yalnız nəyin qadağan olduğunu söyləmək kifayət etmir. Eyni zamanda seçimlərinin nəticələrini anlamaq, emosiyalarını idarə etmək, özünəinam formalaşdırmaq və münaqişələri sağlam yollarla həll etmək bacarıqları aşılanmalıdır.
Ailələr uşaqlarının sosial şəbəkələrdə hansı məzmunları izlədiyinə diqqət yetirməli, lakin bunu həddindən artıq nəzarət və təzyiq vasitəsinə çevirməməlidirlər. Məktəblərdə psixoloji maarifləndirmə, zorakılığın qarşısının alınması və sağlam ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına daha çox yer ayrılmalıdır.
Gənclərin enerjisini idmana, incəsənətə, yaradıcılığa, təhsilə və sosial layihələrə yönəltmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki insan özünü təsdiq etmək üçün sağlam imkanlar tapdıqda yanlış nümunələrə ehtiyac duymaya bilər.
Nəticə etibarilə, gənclərin “vorzakon” obrazına marağı sadəcə geyim, danışıq tərzi və ya müəyyən subkulturaya meyil kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu tendensiyanın arxasında özünü təsdiq ehtiyacı, sosial təsir, ailə münasibətləri və yanlış formalaşmış güc anlayışı kimi amillər dayana bilər.
Cəmiyyət olaraq gənclərə qorxulan insan olmağın deyil, hörmət edilən insan olmağın dəyərini izah etməliyik. Çünki güc başqalarının həyatını idarə etməkdə deyil, öz həyatına və davranışlarına məsuliyyətlə yanaşmaqdadır.


