ABŞ-da onilliklər ərzində görünməmiş hadisə baş verə bilər. Pentaqon 2009-cu ildə Texas ştatındakı Fort Hud hərbi bazasında 13 nəfərin ölümü, 32 nəfərin yaralanması ilə nəticələnən hücuma görə məhkum edilmiş keçmiş hərbçi Nidal Həsənin edamının internet üzərindən canlı yayımlanacağını açıqlayıb.
Məlumata görə, Nidal Həsən 2013-cü ildə ölüm cəzasına məhkum edilib. Onun güllələnmə yolu ilə edamının 3 dekabr 2026-cı ildə, hücumun baş verdiyi Fort Hud hərbi bazasında həyata keçirilməsi planlaşdırılır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp edamın icrasını təsdiqləyib. Bununla belə, planlaşdırılan tarix hüquqi müraciətlər səbəbindən dəyişə bilər.
ABŞ Müdafiə naziri Pit Heqset bildirib ki, ictimaiyyət edamı izləyə bilməlidir. Onun fikrincə, bu cür ağır cinayətlərin ciddi nəticələrinin olduğunu insanlar anlamalıdır. Lakin edamın canlı yayımlanması qərarı hüquqşünaslar və insan hüquqları müdafiəçiləri arasında mübahisələrə səbəb olub.
Yale Universitetində hərbi hüquq üzrə mühazirələr deyən hüquqşünas Yucin Fidell Associated Press-ə açıqlamasında Həsənin mülki məhkəməyə müraciət edərək edamı təxirə salmağa çalışa biləcəyini bildirib. O, belə bir hüquqi prosesin mövcud administrasiyanın səlahiyyət müddətindən də uzun çəkə biləcəyini qeyd edib. Fidell canlı yayımın özü ilə bağlı da hüquqi sualların yarandığını vurğulayıb.
Fordham Universitetinin hüquq professoru və ölüm cəzası üzrə ekspert Debora Denno isə fərqli mövqedən çıxış edir. Onun fikrincə, edamın canlı yayımlanması ölüm cəzasının real icra prosesini ictimaiyyətə göstərməklə şəffaflığı artıra bilər. Denno hesab edir ki, bu, xüsusilə edam üsulları və onların tətbiqi ətrafında müzakirələrin artdığı bir vaxtda cəmiyyətin məlumatlılığına kömək edə bilər.
Bununla belə, Kaliforniya Universitetinin Berkli hüquq fakültəsində Ölüm Cəzası Klinikasının rəhbərlərindən biri olan Elizabet Semel qərarla bağlı ciddi hüquqi və etik suallar qaldırıb. O, məhkumun ləyaqətinin qorunması, yayımı kimin izləyə biləcəyi və hökumətin edamı ictimai nümayişə çevirməkdə məqsədinin nə olduğu kimi məsələlərə diqqət çəkib.
Villanova Universitetinin hüquq professoru Brenner Fissell isə güllələnmə üsulunun bəzi hallarda ölümcül inyeksiyaya alternativ kimi müzakirə edildiyini bildirib. Bununla yanaşı, o, hərbi üsulun simvolik və siyasi mesaj daşıya biləcəyinə diqqət çəkib.
İnsan hüquqları təşkilatları da qərara etiraz edir. Amnesty International təşkilatının Avstraliya bölməsinin nümayəndəsi Kinzom Donqdue edamın canlı yayımlanması planını insan ləyaqətinə hörmətsizlik kimi qiymətləndirib. Təşkilat hesab edir ki, dövlət tərəfindən həyata keçirilən edamın ictimai tamaşaya çevrilməsi ölüm cəzasının yaratdığı qəddarlığı daha da artırır.
Məsələ beynəlxalq səviyyədə də narahatlıq doğurub. Yeni Zelandiyanın senzura qurumu canlı yayıma ölkə daxilindən çıxışın məhdudlaşdırılması ilə bağlı hüquqi çətinliklərə diqqət çəkib. Bu müzakirələr internetdə zorakılıq məzmununun yayılması və xüsusilə azyaşlıların belə görüntülərə çıxışının qarşısının alınması məsələsini yenidən gündəmə gətirib.
Qeyd edək ki, ABŞ-da sonuncu hərbi edam 1961-ci ildə həyata keçirilib. Əgər planlaşdırılan edam baş tutarsa, bu, ABŞ ordusunda 65 ildən artıq müddətdən sonra ilk hərbi edam olacaq. Güllələnmə üsulu ilə hərbi edam isə İkinci Dünya müharibəsindən bəri ilk dəfə tətbiq ediləcək.
Beləliklə, müzakirənin mərkəzində yalnız ölüm cəzasının icrası dayanmır. Əsas sual dövlətin cəzanı ictimaiyyətə canlı nümayiş etdirməsinin şəffaflıq, insan ləyaqəti və cəmiyyətə təsir baxımından hansı nəticələr doğuracağıdır. Ekspertlərin mövqeləri fərqli olsa da, qərarın hüquqi və etik tərəflərinin geniş müzakirəyə ehtiyac yaratdığı aydındır.
